على زمانى قمشه اى
238
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
بيرونى در كتابهاى التفهيم ، قانون مسعودى ، تسطيح الصور درباره مسايل گوناگون جغرافيايى بحث كرده است ، مانند شكل كروى زمين و قطر آن ، درياها ، خشكىها ، طول و عرض جغرافيايى ، روشهاى تعيين قبله ، و شايد از طريق او اطلاع درباره اتصال اقيانوس هند به اقيانوس اطلس در اختيار « ابن ماجد » قرار گرفته باشد . معاصران ، در زمينههايى از دانش جغرافيا براى او ارزش ويژهاى قائلاند : از جمله وى را پايهگذار علم مساحى و پژوهشهاى مربوط به جغرافياى طبيعى او را مقدم بر كارهاى « برنهادوارينوس » ( در قرن هفتم ) بشمار آوردهاند ، همچنين وى را در برخى از زمينههاى جغرافياى رياضى پيشگام دانستهاند . بيرونى در جغرافياى طبيعى نظرياتى در مقدمهء كتاب « تحديد » عنوان كرده است مانند پيدايش عالم ، چگونگى پديد آمدن لايه سطحى زمين ، دورههاى مختلف دگرديسى سطح زمين ، پيدايش درياها و خشكى ، تبديل درياها به خشكى ، تغيير مكان عوارض زمين و . . . بيرونى در جغرافياى رياضى آرايى عرضه كرده است همچون طول و عرض جغرافيايى شهرها وى در قانون مسعودى طول و عرض جغرافياى بيش از ششصد ( 600 ) موضع جغرافيايى را ذكر كرده است ، او با همكارى ابو الوفاى بوزجانى با استفاده از خسوف اختلاف طول جغرافيايى بغداد و شهر كهنه اورگنج ( خوارزم قديم ) را به دست آورده است . بيرونى براى يافتن سمت قبله نيز روشهاى گوناگونى را شرح داده كه مهمترين آنها در تحديد آمده است ، مهمترين روشهاى او در اين زمينه براساس مثلثات كروى است كه ريشهء آن به نوشتههاى بطلميوس و نويسندگان پيش